Door Pater Jim

Lang geleden zat ik op de lagere school, en daar kregen we les over verkeersregels. Over de betekenis van verkeersborden, en het belang van goede verlichting. En ook over voorrangsregels. Daarbij werd gezegd: denk erom, voorrang héb je nooit, de ander moet jou voorrang verlénen. Als je daar even bij stilstaat, dan zie je dat voorrang némen gericht is op je eigen belang. Voorrang kríjgen gaat over samenwerking met de ander. 

Die gerichtheid op de ander zien we terug in de eerste lezing van vandaag. Salomo wordt al op jonge leeftijd tot koning gezalfd. God vraagt hem wat hij het liefst zou willen krijgen. Dat lijkt op zo’n vraag in een sprookje, waarbij je drie wensen mag doen. De antwoorden gaan dan meestal over rijkdom en macht, want dat zijn in onze wereld nu eenmaal belangrijke kenmerken van het ware geluk. Het zijn ook zaken die in de kern gericht zijn op jezelf. 

Salomo vraagt iets heel anders. Hij zegt: “Geef uw dienaar een opmerkzame geest, om recht te kunnen spreken over uw volk.” Salomo vraagt niet iets moois voor zichzelf, maar om iets wat goed kan zijn voor de mensen over wie hij regeert. Eigenlijk gaat zijn wens nog verder dan uit onze vertaling blijkt. Die spreekt over een “opmerkzame geest”, maar in de originele tekst vraagt Salomo om “een luisterend hart”. 

Het woord voor “luisteren” komt ook langs in een kernpassage in de Bijbel. Als het volk Israël in de woestijn de geboden van God ontvangt, dan staat er eerst: “Luister, Israël”. Dat luisteren gaat over méér dan iets horen. 

Luisteren gaat hier over een ten diepste willen begrijpen, niet alleen met het verstand, maar ook met het hart. Het gaat om een soort zielsverbintenis, een wens tot eenheid. Toen in de woestijn ging het om eenheid tussen God en de mensen; bij Salomo gaat het ook over eenheid tussen de koning en zijn volk. Eigenlijk klinken hier de twee grote geboden in door: God en de naaste beminnen. 

Hoe mooi zou het zijn als wij zouden kunnen leven vanuit de geestesgesteldheid van Salomo. Dat we in het dagelijks leven minder gericht zijn op ons eigen korte termijn-geluk. Het gebeurt immers overal, bijvoorbeeld nu op Schiphol, in de vakantietijd. Je staat in een lange rij om in te checken, en dan gaat er ineens een extra balie open. Wie heeft dan niet de neiging om naar die vers geopende balie te snellen… Het gebeurt bijna vanzelf, maar eigenlijk zeg je dan tegen de ander: ik ben belangrijker dan jij, en mijn tijd is kostbaarder dan die van jou. Die houding is niet bevorderlijk voor de eenheid.

Salomo vraagt om een opmerkzame geest, om een luisterend hart. Niet alleen om te weten wat er speelt onder de mensen maar ook, zo hoorden we in de eerste lezing, om “onderscheid te kunnen maken tussen goed en kwaad”. Om dat te kunnen, moet je eerst luisteren en begrijpen. Een rechter zal nooit een oordeel uitspreken op basis van alleen de feiten. Hij zal eerst aandachtig luisteren om een idee te krijgen van alle factoren die van belang zijn. Dat maakt rechtspraak vaak zo moeilijk. En daarom vraagt Salomo om een luisterend hart.

God is blij met dat verzoek, en dat is niet vreemd: de geest van Salomo past bij de geest van God. De Joodse Bijbel, de Tora, kent talloze geboden, maar er is geen woord dat “gehoorzamen” betekent. In plaats daarvan wordt shema gebruikt; dat betekent: luisteren, begrijpen en van binnen aanvaarden. 

De twee grote geboden van ons geloof gaan over onze houding tegenover God en tegenover de naaste. Dat is ook in het verhaal over Salomo aan de orde. Dat gaat niet alleen om een begrijpend luisteren naar God, maar ook naar elkaar. Begrijpend luisteren kan het samenleven in gezinnen, in allerlei gemeenschappen en in de samenleving zeer ten goede komen. Ook het samenleven in de Kerk.

Enkele jaren geleden is paus Franciscus begonnen met het synodaal proces. Dat gaat over de wens van Salomo. Salomo vroeg om een luisterend hart. Paus Franciscus wenste dat wij binnen de Kerk vragen om hetzelfde. Dat we kunnen leven vanuit een luisterend hart en een opmerkzame geest. Niet omdat de paus dat zegt – het gaat immers niet om gehoorzaamheid. Wel omdat uiteindelijk niemand echt gelukkig wordt van confrontaties.